Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Mae'r disgrifiad canlynol, a gymerwyd o'r Gofrestr Tirweddau Hanesyddol, yn enwi'r them�u hanesyddol hanfodol yn yr ardal cymeriad hanesyddol.

Lleolir y tirwedd mynyddig anghysbell hwn ar lethrau gorllewinol Mynyddoedd y Berwyn sy�n rhannu Gogledd Cymru oddi wrth y Canolbarth yn ffisegol ac yn weledol. Mae�r ardal yn cynnwys lleiniau o diroedd pori rhostir tonnog i�r de ddwyrain o ddyffryn Dyfrdwy, sy�n edrych dros Landrillo a massif Eryri draw yn y gorllewin.Ar ochr ddwyreiniol yr ardal,mae esgair ganol Mynyddoedd y Berwyn yn cyrraedd 827m o uchder uwchben SO yng nghopaon Cader Berwyn a Moel Sych,ond tua�r gorllewin mae�r tir yn graddol ddisgyn mewn cyfres o esgeiriau i tua 350�450m uwchben SO, cyn disgyn yn serth i Gwm Pennant sy�n ffinio �r ardal i�r gorllewin.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf,mae cyfuniad o ffotograffau o�r awyr a gwaith maes archaeolegol wedi datguddio olion tirwedd amaethyddol hanesyddol mewn cyflwr da,sy�n cynnwys ardaloedd eang o gyfundrefnau caeau sy�n ymestyn am fwy na 3km uwchben Cwm Pennant.Credir bod cloddiau, ffosydd,amgaeadau ac aneddiadau y cyfundrefnau caeau hyn yn tarddu o�r cyfnod cynhanesyddol a�r Canol Oesoedd.Yn raddol, mae gwaith maes yn datguddio patrwm cymhleth o aneddiad a ffermio a gellir gweld nifer o derasau llwyfan,sy�n aml yn digwydd mewn parau ac sydd � gweddillion sylfeini cerrig, sy�n cynrychioli�r �ty� a�r beudy� fwy na thebyg,ar derfynau caeau a marchgaeau cysylltiedig.Efallai bod pob cymhlethfa yn cynrychioli fferm fach deuluol o�r oesoedd canol.Gosodwyd y patrwm hwn dros olion cyfnod cynharach o ddefnydd tir, a gynrychiolwyd gan garneddau carreg a sylfeini cytiau cerrig crwn,sydd yn perthyn i Oes yr Efydd fwy na thebyg.Er y credir bod y patrwm yma eto yn cynrychioli ffermydd bach teuluol,gwahenir y ddau gyfnod gan o leiaf 2000 o flynyddoedd o hanes.Mae�r tir pori wedi�i wella yn yr ardal hon yn ystod yr hanner can mlynedd diwethaf gan guddio rhai o�r nodweddion,ond mae sawl ffin gyfoes yn dilyn llinellau eu rhagflaenwyr. Mae�r amrywiaeth eang o waith cloddiog a strwythurau cerrig a oroeswyd yn gwneud y tirwedd hwn yn ffynhonnell archaeolegol bwysig ar gyfer astudiaeth bellach.

Yng nghanol yr ardal,yn esgair Cefn Penagored sy�n ymestyn i�r dwyrain rhwng Nant Cwm Tywyll a Nant Esgeiriau,ceir olion cyn-gyfundrefnau caeau cynhanesyddol, sy�n cynnwys cloddiau cerrig isel ynghyd � sawl cylch cwt.

Mae�r ardal hon yn cynnwys tirwedd o gaeau,cytiau a aneddiadau eraill o Oes yr Efydd sy�n hynod o gyflawn.Mae�r ardal hefyd yn cynnwys elfennau o dirwedd cynhanesyddol ysbrydol gan ei fod yn cynnwys cylch bychan o gerrig a nifer o garneddau claddu a meini hirion.Ceir grw� p llai,ond sydd yr un mor bwysig, o garneddau claddu ar ymylon gogleddol yr ardal ym Moel Ty� Uchaf,tra ceir grwpiau eraill mewn safleoedd amlwg ar gopaon lleol ac ar hyd brig yr esgair ganol i�r dwyrain. Mae un ardal fechan rhwng dwy nant,Nant Cwm Tywyll a Chlochant wedi llwyddo i osgoi gwelliannau diweddar. Mae Ffridd Camen yn ardal yn y tirwedd o lethrau graddol sy�n cynnwys tystiolaeth wedi�i gadw�n dda o amaethu canoloesol yr ardal.Mae olion clawdd sylweddol,sydd � wyneb carreg mewn mannau,yn rhannu�r tir caregog i�r dwyrain a�r tir amaeth i�r gorllewin a gliriwyd o gerrig ac a rannwyd yn stribedi. Y tu �l i�r clawdd ceir olion dau dy� hir a ffald gerrig. Ymddengys felly bod Ffridd Camen wedi cynnal fferm hunangynhwysol yn ystod y Canol Oesoedd:ceid caeau a gliriwyd o gerrig ar y llethrau is ac yn �l pob tebyg adeiladwyd y clawdd mawr i gadw stoc rhag crwydro i�r ardal a amaethwyd, gyda�r ffermdy yn edrych dros y cyfan.Mae�n debygol bod yr enghraifft hon yn cynrychioli�r patrwm cyffredinol o�r defnydd o dir ar lethrau gorllewinol Mynyddoedd y Berwyn yn ystod y Canol Oesoedd.Gellir gweld olion hen stribedi a amaethwyd,sy�n gorgyffwrdd �r rhostir mynyddig,o fewn yr ardal gyffredinol o hyd.Amlinellir y rhain gan gloddiau isel o bridd a cherrig a cheir nifer o garneddau clirio arnynt.

Er bod y gwelliannau modern wedi lleihau�r nifer o elfennau hanesddyddol sydd wedi goroesi ar dirwedd Mynyddoedd y Berwyn yn sylweddol,mae�r ardal hon yn dal i gynrychioli un o�r tirweddau cadwedig gorau o�i fath yng Nghanolbarth Cymru.Mae�r nifer hynod uchel o nodweddion cynhanesyddol sy�n deillio o weithgareddau ffermio a defodol,ynghyd � goroesiad tystiolaeth o ffermio ac aneddiad diweddarach, sydd yr un mor drawiadol,yn yr ardal gymharol fechan hon yn ei gwneud yn enghraifft brin a phwysig o dirwedd hanesyddol Cymru.