Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Mae'r disgrifiad canlynol, a gymerwyd o'r Gofrestr Tirweddau Hanesyddol, yn enwi'r them�u hanesyddol hanfodol yn yr ardal cymeriad hanesyddol.

Nodir terfynau�r tirwedd cynwysedig hwn gan geunant yr Afon E lwy wrth iddo amgy l c hy nu Cefn Meiriadog, esgair isel ar ymy l o n dwyreiniol Bryniau�r Rhos yng ngogledd Sir Ddinbych,ac fe�i l l eolir i�r de orllewin o Lanelwy ar ochr orllewinol Dyffryn Clw y d . Mae llawr cul y dyffryn yn esgyn yn raddol o tua 30m uwchben SO yn y dwyrain i tua 50m uwchben SO yn y gorllewin,tra bod ei lethrau coediog trwchus yn esgyn yn serth neu yn glogwynog mewn mannau wrth iddynt dorri drwy�r bryniau a�r esgeiriau isel o amgylch sydd tua 100 a 150m uwchben SO.

Mae�n debyg y ffurfiwyd y dyffryn gan wyriad rhewlifol yr Afon Elwy, o bosibl yn ystod y cyfnod Pleistoseniadd Canol, cyn 250,000 mlynedd yn �l.Ceir sawl clogwyn calch serth ar hyd ochr gogledd ddwyreiniol y dyffryn ac mae�r ardal o amgylch Cefn yn cynnwys un o�r grwpiau o ogof�u Palaeolithig a diweddarach a�r llochesau dan graig pwysicaf ym Mhrydain sy�n cynnwys gwaddodion daearegol ac archaeolegol Cwaternaidd o bwys rhyngwladol.Mae�r ogof�u yn cynnwys Pontnewydd,Cefn,Cae Gronw, Galltfaenan a Brasgyll.

Erbyn y 1530au roedd yr ogof�u yn nyffryn Elwy eisoes yn enwog ac fe�u nodir gan yr hynafiaethwr John Leland ar ei daith o 1536�39,ond nid archwiliwyd adnoddau cudd eu harwyddoc�d archaeolegol tan 1830,pan ymwelodd y Parchedig Edward Stanley (Esgob Norwich yn ddiweddarach) � Hen Ogof Cefn a nododd �human as well as animal bones,together with stags horns,and I believe, some remains of ancient weapons, have been found�.Daliodd Stanley ati i archwilio Ogof Newydd Cefn,gan wneud canfyddiadau tebyg,ac erbyn yr 1870au roedd yr Athro Boyd Dawkins,anthropolegydd ac archaeolegwr amlwg iawn yn Oes Fictoria, wedi hysbysu�r darganfyddiadau yn nwy ogof y Cefn,ac ym Mhontnewydd,ble daeth ymchwiliadau gan yr Athro McKenny Hughes o hyd i lawer o weddillion anifeiliaid a gweddillion dynol ac offerynnau cerrig cysylltiedig.

Mae�r ogof ym Mhontnewydd,sydd wedi dod yn enwog yn ddiweddar yn sg�l canfod gweddillion Neanderthaliaidd yno, yn cynrychioli�r safle mwyaf gogledd orllewinol o�r cyfnod hwn sy�n hysbys yn Ewrop, rhai o�r gweddillion dynol cyntaf yn Ynysoedd Prydain a�r preswyliad cyntaf sy�n hysbys yng Nghymru. Mae gwaith cloddio yn yr ogof gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru o�r 1970au i�r 90au wedi canfod amrywiaeth eang o arteffactau cerrig ac esgyrn anifeiliaid ac, yn bwysicaf oll,dannedd dynol a darnau o esgyrn sawl unigolyn sy�n dangos bod yr hil ddynol yn defnyddio�r ogof hon tua chwarter miliwn o flynyddoedd yn �l.

Mae�r gyfres o waddodion yr ogof a oedd yn cynnwys y dystiolaeth bwysig a diddorol hon yn gymhleth,ond ymddengys bod preswyliad yn yr ogof ar ddiwedd y cyfnod cynhesach,neu ar ddechrau�r rhan oer ddilynol yn ystod Oes yr I�.Dyddiwyd y gwaddodion yn wyddonol i rywbryd tua 225,000 mlynedd yn �l. Mae estyniadau ac enciliadau eraill o i� wedi ailfodelu topograffeg y dyffryn,ac mae canlyniadau�r cloddio yn awgrymu bod safle wyneb y graig a cheg yr ogof ar adeg y preswyliad gryn dipyn ymhellach ymlaen na�u safle presennol.Buasai�r rhan fwyaf o dystiolaeth am breswyliad y safle wedi diflannu o ganlyniad i hindreuliad wyneb y graig,yn enwedig tystiolaeth o geg yr ogof, ond beth bynnag ymddengys y cafodd y gwaddodion a ganfuwyd yn y rhan o�r ogof sydd wedi goroesi eu hysgubo i mewn fel dylifiadau mwd ac yn ffodus fe ddygodd ac fe warchododd ddeunydd gweddilliol a oedd yn deillio o breswyliad y safle.

I�r gogledd o Ogof Pontnewydd,ceir olion cyfundrefnau caeau o�r Canol Oesoedd ar ffurf glasleiniau sydd yn rhoi arlliw o economi amaethyddol canoloesol yr ardal,ac yng nghysgod y llethr coediog yn union uwchben llawr y dyffryn i�r dwyrain ceir adfeilion ffynnon sanctaidd ganoloesol a chapel y Ffynnon Fair sy�n dystiolaeth o fywyd cyfoes crefyddol yr ardal.

Mae�r dyffryn heddiw yn cyflwyno tirwedd o ddiddordeb hanesyddol cydlynus,ac er ei fod yn fach o�i gymharu �r ardaloedd tirwedd eraill a nodir yn y Gofrestr hon,mae�n syndod o gyflawn,oherwydd yn ogystal �r dystiolaeth archaeolegol gynnar bwysig iawn a geir yn yr ogof�u,mae ffurfiau�r tir eu hunain yn darparu�r allwedd i ddehongli hanes gwaddodol hir yr ardal ynghyd � rhoi cipolwg pryfoclyd o amgylchedd y preswylydd cyntaf o Gymru.