Cymraeg / English

	Adref Eto
	Tirweddau Hanesyddol

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Mynydd Hiraethog

Mae'r disgrifiad canlynol, a godwyd o'r Gofrestr Tirweddau Hanesyddol, yn enwi'r them�u tirweddol hanesyddol pwysig yn yr ardal cymeriad hanesyddol.

Ardaloedd cymeriad a ddiffinnir yn Nhirwedd Hanesyddol Mynydd Hiraethog

Mae Mynydd Hiraethog ym mhen gogleddol Mynyddoedd y Cambria ac mae�n cwmpasu rhannau mynyddig darnau eang a naturiol o dir i�r de, rhwng prif ddyffrynnoedd afonnydd Clwyd a Chonwy yng Ngogledd Cymru.Mae�n ardal llwm ac anial o rostir tonnog sydd,ar y cyfan rhwng 400 a 500m uwchben SO, ond sydd � sawl dyffryn yn torri ar draws yr ochrau gogleddol a dwyreiniol gan dreiddio i�r craidd mynyddig. Fodd bynnag, rhannau gogleddol a gorllewinol y massif yn unig yw�r ardaloedd a ddisgrifir yma fel tirwedd sydd yn cynnwys goroesiad trwch di-dor o rostir grug,sydd yn brin iawn yng Nghymru,a reolwyd ac a gynhaliwyd yn fwriadol fel rhostir ceiliog y mynydd a stad saethu ar ddechrau�r 20fed ganrif. Cafodd ei ddethol i beidio � chynnwys y rhan fwyaf o�r rhan ddwyreiniol sy�n cynnwys planhigfeydd coedwigaeth helaeth sy�n rhan o Fforest Cloclaenog,a oedd yn wreiddiol yn ymdebygu ac yn barhad i�r ardal a ddisgrifir yma.

Mae�r tirwedd rhostir hwn, fel sawl ardal fynyddig arall yng Nghymru wedi tarddu o econom�au ucheldir Neolithig ac Oes yr Efydd neu,yn �l dehongliadau o dystiolaeth archaeolegol o rannau eraill o Brydain,sydd hwyrach a�i wreiddiau yn y cyfnod Mesolithig blaenorol, pryd yr awgrymir i ardaloedd rhostir gael eu llosgi a�u clirio�n fwriadol ar gyfer hela.Newidiodd tirwedd cynhanesyddol yr ucheldiroedd wedi hynny wrth iddynt gael eu defnyddio ar gyfer pori yn yr haf dros sawl tymor, arfer a oedd yn seiliedig ar aneddiadau dros dro yn ystod yr haf neu�r hafodau a leolwyd yn y dyffrynnoedd neu ar hyd ymylon y rhostir. Ar adegau o orboblogi neu well hinsawdd,hwyrach y preswyliai pobl ar rai o�r safleoedd hyn yn barhaol,ac yn sicr ceid aneddiadau parhaol mewn hafodydd yn ystod y cyfnod �l-ganoloesol.Roedd llawer o dori mawn yn digwydd yn yr ardal yn ystod y ganrif ddiwethaf,a gwelir olion toriadau a thomenni sychu o hyd,ynghyd � gweddillion y ffermydd �l-ganoloesol a oedd yn ymelwa ar y mawn.

Ar Fynydd Hiraethog,diflannodd y tirwedd cynharaf hwn yn ei dro, a bellach gwelir olion trefn o reoli rhostir grug a osodwyd arno ar ddechrau�r 20fed ganrif.Tra bod y tirwedd hwn yn greadigaeth gymharol fodern,mae�r ehangder di-dor sydd wedi goroesi yn dal i fod yn brin yng Nghymru ac felly o werth hanesyddol;mewn mannau eraill gwaredwyd y rhostir grug a fu o dan reolaeth i geiliogod y mynydd yn ystod y 50 mlynedd diwethaf.

Mae ehangder y tirwedd a nodir yma wedi ei ddewis i gynnwys y rhannau hyn o rostir grug sydd wedi goroesi a hefyd i adlewyrchu darnau o dir sydd wedi goroesi na fuont o dan y fath reolaeth ac sydd y tu allan i�r gyfundrefn.Mae llawer o hyn wedi goroesi oherwydd creadigaeth stad saethu gan Is-Iarll Devonport rhwng 1908 a 1925.Wedi�u gwasgaru dros ran helaeth o�r ardal mae olion ffosydd targedau a chysgodfannau o gerrig sychion ynghyd � waliau caeau,arwyddion ffiniau a gwaith cloddiog sy�n dyddio o�r cyfnod hwn fwy na thebyg. Mae�r ardal hefyd yn ymfalch�o mewn adfail o gaban hela yng Ngwylfa Hiraethog sef bwthyn caboledig a adeiladwyd ym Ngwylfa Hiraethog sef bwthyn caboledig a adeiladwyd ym 1908�11 ar gyfer part�on hela.Tybir mai�r adeilad hwn, a gymerodd le bwthyn pren cynharach a fewnforiwyd o Norwy, ac sy�n dal i gael ei adnabod fel y Plas Pren,oedd y ty� preswyl uchaf yng Nghymru gyda�r golygfeydd ehangaf ym Mhrydain. Mae�r adfeilion yn dirnod amlwg o hyd y gellir eu gweld ar draws yr ardal o sawl cyfeiriad.

Ar ben pob un o�r copaon lleol ceir grwpiau o garneddi claddu o Oes yr Efydd sydd bellach wedi eu gorchuddio gan y tirwedd cyfoes ac sydd yn �l pob tebyg,yn dystiolaeth o weithgaredd ehangach yn y cyfnod hwn.Ni cheir tystiolaeth o aneddiadau cysylltiedig,er y canfuwyd grwpiau o aneddiadau diweddarach o fath cynhanesydddol a gloddiwyd yn archaeolegol yn ddiweddar yn ardal ddwyreiniol Hiraethog na chaiff ei gynnwys yma.Canfuwyd llawer o fflint gweithiedig yn dyddio o�r cyfnod Mesolithig i Oes yr Efydd o amgylch ardal cronfa ddw� r Llyn Aled a Llyn Aled Isaf.

Mae cronfa ddw� r y Brenig,a adeiladwyd rhwng 1973 a 1976,a�r goedwigaeth o�i hamgylch,sydd hefyd yn cynnwys nifer o safleoedd Oes yr Efydd ac �l-ganoloesol,yn goruchafu�r tirwedd o�r de. Cafodd sawl cofadail a oedd yn agos i�r gronfa ddw� r neu a foddwyd ganddi,eu cloddio cyn adeiladu�r gronfa, ac ailadeiladwyd sampl ohonynt fel rhan o lwybr neu daith archaeolegol.Mae rheoli adnoddau dw� r hefyd yn thema ac yn swyddogaeth bwysig yn y rhan o ardal Hiraethog y sonnir amdani yma,gan fod y tirwedd yn cynnwys crynhoad dw� r cronfa ddw� r Alwen a adeiladwyd yn gynharach rhwng 1911 a 1916 i gyflenwi dw� r i Gorfforaeth Penbedw, ynghyd � chronfeydd dw� r llai Llyn Aled a Llyn Aled Isaf a adeiladwyd yn y 1930au i gyflenwi dr i gyrchfan gwyliau y Rhyl ar yr arfordir.

ELFENNAU THEMATIG TIRWEDD HANESYDDOL AR FYNYDD HIRAETHOG

Yr Amglychedd Naturiol

Tirweddau Gweinyddol

Tirweddau Anheddiad

Defnydd Tir

Trafnidiaeth a Chyfathrebu

Tirweddau Diwydiannol

Llynnoedd, Cronfeydd dwr a Phyllau

Nodweddion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol

Cadwraeth a Hamdden

Ardaloedd cymeriad

CPAT PHOTO cs013138

1099 Moel Maelogen ardal cymeriad. Porfeydd amgae�dig wedi�u gwella ar ymyl ogledd-orllewinol Mynydd Hiraethog, yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif i ddechrau�r 19eg ganrif. Photo: CPAT cs013138. (N�l i'r map)