Yr haf hwn (2025), rhwng mis Gorffennaf a mis Medi, fe wnaethom ddychwelyd i Abaty Dinas Basing a Pharc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas i barhau â’n hymchwiliadau i’r safle hynod hwn. Ers 2023, rydym wedi gwneud darganfyddiadau sylweddol, gan ddadorchuddio 2,000 o flynyddoedd ychwanegol o weithgarwch na chafodd ei gofnodi o’r blaen.
Eleni, fe wnaethom gynnal dau ymchwiliad ar wahân. Roedd y cyntaf yn barhad o’r gwaith cloddio llwyddiannus dan arweiniad y gymuned ym Mharc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas a ddechreuodd dair blynedd yn ôl. Nod y prosiect hwn, a ariennir gan Gronfa Ffyniant Gyffredin y DU, oedd archwilio hyd a lled posibl archaeoleg fynachaidd yn ardaloedd agored y parc o amgylch olion rhestredig Abaty Dinas Basing. Er inni ddadorchuddio rhai arteffactau canoloesol a oedd yn gysylltiedig â dymchwel yr abaty, yn groes i’r disgwyl, roedd y rhan fwyaf o’n canfyddiadau’n canolbwyntio ar archaeoleg ac arteffactau Rhufeinig.
Roedd ein hymdrechion eleni’n canolbwyntio ar ddeall olion yr adeileddau pren y daethpwyd o hyd iddynt yn y padogau i’r de o’r abaty, yn ogystal ag arwyneb a ffos a ddarganfuwyd wrth ymyl canolfan ymwelwyr y parc treftadaeth. Er ein bod yn dal i ddadansoddi’r canlyniadau, gallwn ddatgan yn hyderus ein bod wedi cadarnhau presenoldeb anheddiad rhwng diwedd yr Oes Haearn a dechrau’r cyfnod Brythonig-Rufeinig. Mae’r anheddiad hwn yn cynnwys gweddillion cegin bren (neu dŷ crwn) gydag aelwyd ganolog fawr, ynghyd â thystiolaeth o adeileddau cynharach a diweddarach, sy’n awgrymu meddiannaeth hirdymor.
Mae’r ffos a’r wyneb ger y ganolfan ymwelwyr hefyd wedi cael eu nodi i fod yn olion ffordd Rufeinig, ac efallai mai dyma oedd hyd yn oed y brif ffordd o Gaer i Lanelwy (Deva i Varis) a restrir yn amserlen Antonine. Mae’n ymddangos i’r ffordd hon gael ei hailddefnyddio’n rhannol yn ystod y cyfnod canoloesol, ac mae’n debygol mai hon oedd y brif fynedfa i’r abaty, a bod y ffordd gyhoeddus wedi cael ei dargyfeirio tua’r gogledd, gan ddod yn ffordd dyrpeg yn ddiweddarach.
Un agwedd drawiadol ar y safle hwn yw ei ddiwylliant materol cyfoethog, sy’n gymharol anghyffredin yng Ngogledd Cymru. Yn ogystal â’r mwnt Trisgel o ddiwedd yr Oes Haearn a ddarganfuwyd y llynedd, roedd ein darganfyddiadau’n cynnwys darnau mawr o lestri gwin Rhufeinig, pinnau gwallt, gwrthrychau Rhufeinig addurnol a broetshis. Mae’r arteffactau hyn yn dangos presenoldeb Rhufeinig sylweddol ddiwedd y ganrif gyntaf a dechrau’r ail ganrif OC. Mae’r ffaith iddynt gael eu canfod yng nghyd-destun tai crwn yn awgrymu bod perthynas fasnachu ffyniannus rhwng y boblogaeth frodorol a’r Rhufeiniaid, yn ogystal â rhywfaint o gydweithrediad yn ystod cyfnod cynnar y goncwest. Mae’n bosibl bod Dinas Basing, sydd tua hanner ffordd rhwng Caer a Llanelwy, wedi bod yn fan aros a chyffordd ddelfrydol ar hyd y brif ffordd, ac rydyn ni’n bwriadu ymchwilio ymhellach i’r ddamcaniaeth hon yn y dyfodol agos.
Roedd ein hail ymchwiliad, a gynhaliwyd ym mis Medi, yn rhan o brosiect a ariannwyd gan Cadw mewn partneriaeth â Phrifysgol John Moores Lerpwl. Nod y prosiect hwn oedd profi canlyniadau nifer o arolygon geoffisegol a gynhaliwyd yn ardal restredig Abaty Dinas Basing. Roedd hyn yn rhannol i wella’n gallu i ddehongli’r setiau data geoffisegol, ond hefyd yn gyfle i archwilio’r ardal agored wrth ymyl yr abaty, lle nad oes cofnodion hysbys o ymchwiliadau blaenorol na chofnod o weithgarwch.
Roedd yr ymchwiliad yn cynnwys cloddio pum ffos brawf â llaw gan dargedu anomaleddau geoffisegol, a gallai rhai ohonynt fod yn olion adeileddau. Gwnaed y gwaith gan fyfyrwyr anthropoleg fforensig ym Mhrifysgol John Moores Lerpwl dan oruchwyliaeth archeolegwyr o Northwest Heritage o dan arweinyddiaeth gyffredinol Archeolegwyr Heneb.
O ganlyniad i greu’r ffosydd prawf, rydym yn hyderus ein bod wedi cael gwell dealltwriaeth o ffurfiant pridd y tir wedi’i godi yn uniongyrchol i’r gorllewin o’r abaty ac wedi adfer rhai deunyddiau canoloesol cyffrous a adawyd ar ôl pan wnaeth y Weinyddiaeth Waith glirio’r abaty yn y 1930au.
Un o’r nodweddion amlycaf a ddarganfuwyd gennym oedd darn cyflawn o gylfat garreg ganoloesol, sy’n gysylltiedig â darn a ddarganfuwyd yn ystod gwaith cloddio’r Weinyddiaeth Waith sy’n dod i ben yn llety’r Brodyr Lleyg (pen gorllewinol y cloestr). Datgelodd ein gwaith cloddio ar y nodwedd hon fod y cylfat, a ddefnyddiwyd i gyflenwi dŵr croyw, wedi cael ei ychwanegu tua diwedd y cyfnod canoloesol, y 15fed ganrif efallai, er nad yw hyn wedi’i gadarnhau hyd yma. Mae hyn yn awgrymu bod ystafelloedd y Brodyr Lleyg wedi cael eu gwella neu eu hailwampio ddiwedd y cyfnod canoloesol, a allai gyd-daro â’r llety dros dro a roddwyd i Frenin Harri V, a arhosodd yn yr abaty tra oedd ar bererindod i Ffynnon Santes Gwenffrewi.
Wrth gloddio’r nodwedd hon, daethom o hyd i bwysau plwm o lefel blwm saer maen, adnodd hanfodol er mwyn sicrhau ongl adeiladwaith, yn enwedig ar gyfer system cyflenwi dŵr. Ar ben hynny, daethom o hyd i ddarn o waith maen wedi’i drin yn ofalus mewn deunydd a gafodd ei ailosod yn ddiweddarach. Roedd y marciau offer gweladwy yn awgrymu na chafodd y darn hwn erioed ei ddefnyddio yn yr abaty ei hun, ond mae’n debygol iddo gael ei roi o’r neilltu gan y seiri maen ar ôl iddo dorri’n ddamweiniol. Dyma rywfaint o’r dystiolaeth orau sydd gennym hyd yma ynghylch cyfnodau adeiladu’r abaty.
Er bod angen gwneud mwy o waith o hyd i gael gwell dealltwriaeth o Ddinas Basing a Dyffryn Maes Glas, mae’n amlwg bod yr olion newydd a nodwyd hyd yma yn ddarganfyddiad archaeolegol pwysig, gan gyfrannu’n fawr at ein dealltwriaeth gyffredinol o’r safle a’r berthynas gynnar rhwng poblogaethau Rhufeinig a phoblogaethau Gogledd-ddwyrain Cymru yn Oes yr Haearn.
