Cefndir Hanesyddol
Tir a neilltuwyd i William Alexander Madocks fel rhan o Ddeddf Cau Tir 1803. Draeniwyd y tir ganddo fel rhan o’r broses o adeiladu’r argloddiau amrywiol. Nid yw hi’n glir pa ardaloedd a ddraeniwyd gan argloddiau cynharach a llai, ond draeniwyd yr holl ardal pan grëwyd y Cob, a gwblhawyd yn derfynol ym 1813. Crëwyd ffermydd ar yr ardaloedd a ddraeniwyd, ac mae gwahanol reilffyrdd diwydiannol a chyhoeddus wedi croesi’r ardal ers 1842. Ar hyn o bryd mae cangen Pwllheli o’r Rheilffyrdd Rhanbarthol ac un fraich o Reilffordd Ucheldir Cymru sydd wedi’i hadfywio, ar waith yn yr ardal. Mae E Beazley yn disgrifio hanes adeiladu’r Cob ac adfer y traeth mewn cryn fanylder yn ei llyfr ‘Madocks & the wonder of Wales’.
Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol
Tir a adenillwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Ardal wastad, er ceir rhai brigiadau a fyddai wedi bod yn ynysoedd cyn 1813, ac a allai fod wedi cyflenwi creigiau ar gyfer yr argloddiau yn ogystal â chynhyrchu haearnfaen a mwynau eraill mewn un achos. Mae’r lonydd ar draws yr ardaloedd a adenillwyd yn tueddu i fod yn hir ac yn syth. Mae’r rhan fwyaf o ffermdai’n fodern ac wedi’u hadeiladu â choncrid, er bod yr adeiladau fferm eu hunain yn aml wedi cael eu hadeiladu yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gyda waliau o gerrig crwn lleol. Mae siapiau’r caeau’n rheolaidd (oherwydd bod angen ffosydd draenio), ond mae’r ffiniau’n gymysgedd rhyfedd o waliau cerrig, cloddiau pridd a ffensys pyst a weiar.
Mae rheilffyrdd safonol a chul yn rhedeg drwy’r ardal, a chynigir ymestyn Rheilffordd Ucheldir Cymru o Gaernarfon i ymuno â’r Rheilffordd Ucheldir Cymru sydd eisoes yn rhedeg ar hyd trac y 1920au mewn blynyddoedd. Cynigir codi estyniad sylweddol i’r amgueddfa reilffordd yn SH 5734 3960 hefyd.
