Er iddynt ymddangos yn ddigyfnewid, gwnaed llawer o waith adnewyddu, addasu ac atgyweirio cyson i eglwysi hanesyddol yn ystod y mil neu fwy o flynyddoedd diwethaf er mwyn diwallu anghenion a dyheadau cyfnewidiol eu cynulleidfaoedd.
Oherwydd hyn maent yn ddolen gyswllt gryf �’r gorffennol ac mae ganddynt hanes gwefreiddiol i’w adrodd am y cymunedau a’u hadeiladodd ac sy’n parhau i’w cynnal. Felly mae angen cynnal a chadw eglwysi hanesyddol a gofalu amdanynt gan barchu eu gwerth hanesyddol ac archeolegol yn ogystal �’u prif r�l fel mannau addoli Cristnogol.
Er mwyn helpu ein dealltwriaeth o eglwysi hanesyddol Cymru, noddodd Cadw: Welsh Historic Monuments y pedair ymddiriedolaeth archeolegol yng Nghymru i ymgymryd ag arolwg archeolegol o’r eglwysi hanesyddol yn chwe esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru, gan rychwantu tua 1,000 o eglwysi a adeiladwyd naill ai cyn dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg neu sydd wedi eu lleoli ar safleoedd a sefydlwyd cyn yr amser hwnnw.
Mae canlyniadau’r gwaith maes a’r gwaith ymchwil hwn wedi’u cynnwys mewn cyfres o adroddiadau unigol ar eglwysi ac arolygon rhanbarthol sydd ar gael o’r ymddiriedolaethau.
Mae’r llyfryn hwn yn defnyddio’r arolwg o Gymru gyfan ac yn edrych ar yr hyn y gall archeoleg ei ddweud wrthym am hanes eglwysi Cymru, a sut y gellir cadw a rheoli’r dreftadaeth archeolegol gyfoethog hon.
