Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu miloedd o awyrennau yn cael damweiniau trwy’r DU—gan gynnwys llawer ar draws Cymru. Er nad oedd pob digwyddiad oherwydd brwydr, gyda ffactorau fel tywydd annymunol, camgymeriad peilot, a methiant mecanyddol yn cyfrannu at y colledion, mae’r llefydd hyn yn parhau i fod yn rhan bwysig a bregus o etifeddiaeth Cymru yn yr ugeinfed ganrif.
Gan gydnabod diffyg gwybodaeth fanwl am safleoedd damwain awyrennau milwrol a’r bygythiadau amrywiol sy’n wynebu’r lleoliadau hyn, aeth pedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru, ochr yn ochr â RCAHMW, ar drywydd cydweithredol i nodi a chofrestru’r safleoedd hyn ledled Cymru. Roedd y gwaith cychwynnol yn cynnwys gwefan genedlaethol o awyrennau sydd wedi cwympo, ac yna astudiaethau manwl ym mhob pob i wirio, gweithredu a chynyddu cofrestriadau.
Heddiw, mae cannoedd o safleoedd damweiniau—yn amrywio o leoliadau tir i leoliadau rhynglanwol a morol—yn cael eu cofrestru yn y Cofnod Amgylchedd Hanesyddol Cymreig (CAHs). Er bod llawer o safleoedd wedi’u gwella gan ddefnyddio ffynonellau cymwysedig a phriodol, mae bylchau’n parhau, yn enwedig mewn perthynas â lleoliadau manwl oherwydd cyfyngiadau’r dystiolaeth sy’n goroesi. Fodd bynnag, mae’r fenter hon ledled Cymru yn cynrychioli cam pwysig ymlaen o ran cadw’r cof am y safleoedd hyn a chynyddu dealltwriaeth gyhoeddus o’u pwysigrwydd hanesyddol.
