Heneb yn Lansio Strategaeth Pum Mlynedd yn Senedd Cymru
Dewch i ni ehangu ychydig ar ein lansiad. Ar 29 Ionawr 2026, lansiodd Heneb: Ymddiriedolaeth Archaeoleg Cymru ei strategaeth bum mlynedd newydd, uchelgeisiol yn ffurfiol yn y Senedd yng Nghaerdydd, gan nodi carreg filltir bwysig ar gyfer dyfodol archaeoleg a gwarchod treftadaeth yng Nghymru. Daeth y digwyddiad â gwleidyddion, partneriaid, gweithwyr proffesiynol a chefnogwyr at ei gilydd i ddathlu gweledigaeth gyffredin ar gyfer diogelu a rhannu archaeoleg Cymru dros y degawd nesaf.
Mae’r strategaeth, Datgelu Gorffennol Cymru, Llunio ein Dyfodol, yn nodi blaenoriaethau Heneb ar gyfer y cyfnod hyd at 2030 ac yn adlewyrchu rôl y sefydliad fel elusen archaeolegol genedlaethol Cymru. Cafodd y strategaeth ei datgelu mewn digwyddiad wedi’i noddi gan Heledd Fychan AS, llefarydd Plaid Cymru dros Ddiwylliant. Pwysleisiodd y lansiad bwysigrwydd archaeoleg i hunaniaeth ddiwylliannol a bywyd cyhoeddus Cymru.
Mae pum nod strategol cydgysylltiedig wrth galon y strategaeth. Mae’r rhain yn cynnwys cryfhau gwasanaethau archaeolegol cyhoeddus ar gyfer pob un o’r 22 awdurdod lleol yng Nghymru; cynyddu incwm a gwydnwch y sefydliad; ehangu cyfranogiad a chynhwysiant drwy ymgysylltu dan arweiniad y gymuned; arwain arloesedd ac ymchwil; a pharhau i ddatblygu Heneb fel un sefydliad dwyieithog a chynhwysol.
Mae pwyslais cryf ar holi safbwyntiau’r gymuned a chael mynediad iddi, gyda chynlluniau parhaus ar gyfer digwyddiadau cyhoeddus, darlithoedd, gwyliau a chynadleddau, ochr yn ochr â datblygu Canolfan Ddarganfod symudol i gyrraedd cymunedau ledled Cymru. Mae’r strategaeth hefyd yn ymrwymo i arloesi drwy ehangu rhaglenni ymchwil, mynediad digidol at gofnodion archaeolegol, a defnyddio technolegau newydd i ddeall a diogelu safleoedd sydd mewn perygl yn well.
Wrth siarad yn y lansiad, tynnodd Cadeirydd Heneb, Dr Carol Bell, sylw at gyrhaeddiad cenedlaethol y sefydliad a’i gyfrifoldeb cyhoeddus, gan bwysleisio bod y strategaeth yn nodi sut bydd Heneb yn datgelu gorffennol Cymru ac yn rhoi bywyd newydd iddo ar gyfer cymunedau heddiw a’r dyfodol. Roedd Heledd Fychan AS yn ategu’r neges hon, gan nodi bod treftadaeth archaeolegol Cymru yn eiddo i bawb a bod yn rhaid ei gwarchod a’i rhannu’n eang.
Roedd y lansiad yn y Senedd yn ddathliad ac yn ddatganiad o fwriad. Wrth i bwysau o ganlyniad i ddatblygu, y newid yn yr hinsawdd a chyfyngiadau cyllido barhau i gynyddu, mae strategaeth pum mlynedd Heneb yn darparu map clir a hyderus ar gyfer sicrhau bod archaeoleg Cymru yn parhau i gael ei gwarchod, ei deall a’i gwerthfawrogi – nid dim ond gan arbenigwyr, ond gan gymunedau ledled y wlad.
Roedd gwesteion yn canmol eglurder y strategaeth a’r digwyddiad ei hun:
“Yn ôl i ble dechreuodd y cyfan… dechreuodd fy ngyrfa yn y sector drwy hyfforddi fel archeolegydd. Felly roedd hi’n arbennig o gyffrous ymuno â Heneb:Ymddiriedolaeth Archaeoleg Cymru yn y Senedd ddoe i lansio ei Strategaeth Pum Mlynedd a chlywed ei gweledigaeth ar gyfer archaeoleg yng Nghymru. Cefais fy ysbrydoli drwy weld cynifer yn bresennol yn y digwyddiad. Roedd hyn yn enghraifft wych o botensial archaeoleg i adrodd stori Cymru ac ysbrydoli’r genhedlaeth nesaf. I weld y cyfle hwnnw, y cyfan sydd angen ei wneud yw edrych ar y cyhoeddiad diweddar am ddarganfod fila Rufeinig fwyaf Cymru ym Margam. Esiampl heb ei hail o bŵer archaeoleg. Archaeoleg yw hanfod y genedl, stori bywyd bob dydd a chysylltiad corfforol â’r bobl oedd yma cynt.” William Tregaskes Rheolwr Polisi a Materion Cyhoeddus (Cymru) yng Nghronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol
“Ddydd Iau, 29 Ionawr, dyna lle oeddwn i yn lansiad Heneb yn y Senedd. Fel arfer, mae archaeoleg yn teimlo ymhell o fywyd bob dydd. Ond meddyliwch am y fformiwla yma: unrhyw fater brys + archaeoleg = atebion annisgwyl. Un enghraifft? Ymgyrch Nightingale – rhaglen yn y Deyrnas Unedig lle mae cyn-filwyr ag Anhwylder Straen Wedi Trawma yn cymryd rhan mewn cloddfeydd archaeolegol fel rhan o’u hadferiad. Ac ydy – mae’n gweithio go iawn. Dyna pam roeddwn i’n chwilfrydig am yr hyn y mae Heneb yn ei wneud go iawn. Nid yw popeth am y gorffennol, ond am ffyrdd newydd o feddwl am y presennol. A diolch o waelod calon…am yr awyrgylch, y bobl, llif y digwyddiad. Un o’r adegau prin hynny pan allwch chi deimlo bod pethau heb gael eu gwneud “yn ôl y gofynion”, ond gyda gofal go iawn. Weithiau, dydy’r syniadau cryfaf ddim yn deillio o dueddiadau – maen nhw’n dod o’r haenau oddi tanynt.” Larysa Martseva Arweinydd Prosiectau, Ymgyrch Nightingale
“Newid a chynnydd ar gyfer Archaeoleg yng Nghymru wrth i Heledd Fychan groesawu lansiad y cynllun strategol ar gyfer Heneb, llais cenedlaethol archaeoleg yng Nghymru.
Mae Dr Kate Roberts (Prif Weithredwr Cadw) yn esbonio bod archaeoleg yn gyfle i wella twristiaeth, llesiant, yr economi a naws am le. Bod archaeoleg yn bwysig i Gymru.” Yr Athro Jane Henderson, Prifysgol Caerdydd
“Diwrnod gwych i archaeoleg wedi’i drefnu gan Heneb yn y Senedd. Dylen ni bendant fod yn gwneud mwy o bethau fel hyn!” Dr Steve Burrow, Pennaeth Archaeoleg, Amgueddfa Cymru
“Ro’n i’n falch iawn o gael noddi lawnsiad Strategaeth Heneb ar gyfer y 5 mlynedd nesaf yn y Senedd ddoe a chynnig gair o groeso i’r gynulleidfa a chefnogaeth i’w gwaith. Mae treftadaeth archeolegol Cymru yn eiddo i ni i gyd, ac mae strategaeth Heneb yn sicrhau y bydd yn cael ei diogelu, ei dathlu a’i rhannu gyda phob cymuned ledled Cymru. Mae hon yn weledigaeth feiddgar a chyffrous sy’n cydnabod y bygythiadau a wynebwn o newid hinsawdd a’r cyfleoedd i gysylltu pobl â’r hanes cyfoethog o dan eu traed. Dwi’n edrych ymlaen at ddilyn stori Heneb dros y pum mlynedd nesaf a thu hwnt.”
Heledd Fychan, AS
Llun: Ch-Dd Dr Kate Roberts, Cadw; Luke Jenkins, Heneb; Dr Steve Burrow, Amgueddfa Cymru; Dr Rebecca Wragg-Sykes, archeolegydd; Heledd Fychan, AS; Denise Lewis-Poulton, Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol; Dr Carol Bell, Heneb; Richard Nicholls, Heneb.
